ترجمه کتاب خیزش چین ظهور یک دولت تمدن از پرفسور ژنگ وی وی ترجمه دکتر شاهین پهنادایان و آریو برزن

Systems and Anti-Systems A Note on the Article “Civilizational Systems Theory and the Discourses of

Systems and Anti-Systems

A Note on the Article “Civilizational Systems Theory and the Discourses of Iran, China, and Rome”

Author: Dr. Shahin Pahnadayan

This note is intended solely for those with advanced knowledge of history, political science, and philosophy, and who are familiar with the presuppositions of civilizational systems theory.

I have formulated the theory of civilizational systems and the discourses of Iran, China, and Rome. How did this idea come to my mind? First question: Do I know everything? Answer: No. Do you—especially scholars—know everything? Answer: No. How, then, did this theory occur to me? There must be a teacher. All the evidence, sources, and historical documents lie before me and many others. Yet when we fail to interpret correctly, when we remain stagnant, when we learn something like an imitator and merely transmit it, and as years pass and we are met with praise and commendation, we become trapped in a vicious circle—without our mind ever becoming aware. Here, the teacher of my systems theory was a particular individual who drew my mental data toward this theory, and he was none other than the Sage of Tous, Abolqasem Ferdowsi Tousi, and his unparalleled tale of the sons of Fereydun. Indeed, Ferdowsi’s worldview constitutes a new arena in the history of culture and civilization—and the system arising from it. Thus, Ferdowsi occupies a supremely significant place in Iranian systemic thought and, in my interpretation, is the First Teacher. I have articulated the theory of systems. I have returned to my sources in my mind, to the insights I have gained from my studies. I do not claim it is entirely correct; it requires further work. That the threefold systems—Iranian (Shahanshahi), Chinese (Huangdi), and Roman (Imperial)—took shape, that the two remaining civilizations alongside them—India and Egypt—are systemically neutral, and that the three contrasting cases of England, Japan, and Korea continue their political existence in opposition to these systems, is beyond serious doubt. But what is the subject of “system and anti-system” that I am addressing here? Here it must be said that our knowledge is interdependent, and it is only study that strengthens our thought. Initially, I read many books on Iran’s constitutional period: Masha’allah Ajodani’s Iranian Constitutionalism, John Foran’s Fragile Resistance, the works of Nikki R. Keddie, and many others. But what was it that led me to reflect on the past two hundred years of history? First, it was Abbas Amanat’s Qebleh-ye ‘Ālam that opened my mind to the phenomenon of republicanism in Qajar Iran. Then I came across Dr. Hossein Abadian’s The Constitutional Crisis in Iran. I have been in contact with him, and I have read this book many times. It illuminated many obscure points in my mind and had a remarkable impact on my understanding of the functioning of systems in the contemporary period. After that, the most important book was Dr. Parvaneh Pourshariati’s Decline and Fall of the Sasanian Empire. What did Dr. Pourshariati open in my mind? She enriched my systems theory. An unparalleled work that places its finger precisely on the sensitive point of Iranian history: the Parthian–Sasanian conflict. A conflict that one can argue has shaped the political, social, and cultural history of Iran to this day. No one has opened this subject for me as she has. And conversations with Jamshid Kianfar, whose insights and conscious understanding of Iranian history are of great significance. But when I arrived at the discussion of systems and formulated the article, one question preoccupied my mind: the Parthian–Sasanian conflict. Why? What are its roots? Is it confined to this period alone? The hypothesis of this study is that nothing emerges in a vacuum. These roots are deeper than we imagine. They extend to the period before Parthian dominance, to the early Achaemenid era, to Darius’s Behistun Inscription, to Herodotus’s Histories, and to the affair of Gaumāta the Magus. That Cyrus the Achaemenid, through the fusion and integration of civilizations, created an unparalleled system—one that left a profound impact on East and West, and that first the Chinese and then the Romans, out of necessity for survival, formulated their own systems—is beyond doubt. This is neither a “clash of civilizations” nor a “dialogue of civilizations,” but rather the struggle and accommodation of systemic discourse. To proceed. Cyrus formulates the system. The affair of Gaumāta the Magus and Cyrus’s son, Cambyses, emerges. I have read scattered rumors and theories concerning Buddhism and Gaumāta; it appears that anti-system takes shape against the system, and Darius the Achaemenid and the Persian elites enter the arena. Nineteen fierce battles occur across the empire within a single year. But most significant of all is the affair of Gaumāta alone. The system is revived by Darius and continues its millennia-long existence. Yet the anti-system also persists. Not only is there an anti-system in the Iranian empire, but anti-systems exist within the Chinese Huangdi system and the Roman Imperial system as well. Systems, in their struggle and accommodation with one another, also maintain a profound regard for each other’s anti-systems. Parthian = aristocratic–familial polycentric system Sasanian = ideological–priestly centralist system But a more precise formulation is necessary: The Parthians are an anti-system—not in the sense of exiting the system, but as another reading of it. They operate within the Iranian civilizational system, yet in opposition to its dominant form. The Sasanians, however, are the system itself: the embodiment of centralism, the institution of official religion, and continuity with the Achaemenid tradition. The Parthian–Sasanian conflict can be understood as the ultimate formulation of the opposition between two paradigms: anti-system versus system. But anti-system here does not mean the negation of the system; it means another reading of the system, one that operates within the same civilizational framework and is compelled to reproduce itself in the form of “governance.” And this conflict has its roots in Gaumāta—an anti-system that Darius suppressed, but whose problematic was never closed. Let us return to the Iranian system. I, in turn, learned the conflict between system and anti-system from the great master Ferdowsi. The tale of Rostam and Esfandiyār is the crystallization of system and anti-system in Iran. I do not know what role to assign here to Buddha and Buddhism, which Brahmanical India expelled. Should Buddhism be sought in the affair of Gaumāta and Darius? The same question must be asked of the conflict in Sasanian history between Mani and Kirdīr, the high priest of the magi, and later, during the reign of the great Sasanian king Khosrow I Anushirvan, with Mazdak. What is happening inside the system? Islam as Anti-System Islam enters this equation in the seventh century CE. Islam is an anti-system in the truest sense. Its roots can be traced to the Parthian tradition and the East of Iran—the very ground from which Buddhism, Mani, and later Mazdak sprang. But the decisive point is this: when Islam attains power, it is compelled to operate within the structure of the system. The Islamic Caliphate was established not in negation of the Iranian system, but in structural continuity with it. The bureaucracy, the vizierate, the art of statecraft, even the concepts of dād (justice) and farrah (divine glory)—all were reproduced in new forms. The anti-system comes to power, but it does not destroy the system; it reproduces it. The Lesson of China: Absorption of Anti-System, Not Its Elimination The same logic prevails in China. Every dynasty that assumes power sits within the Huangdi system. China’s anti-system—whether in the form of peasant revolts or in the guise of imported creeds—seeks to destroy the system. But China does not eliminate the anti-system through mere suppression; it absorbs and redefines it. In contemporary history, Chinese intellectuals are not deceived by the West. They do not accept imported ideology wholesale. They move from the “dictatorship of the proletariat” toward Sinocentrism and peasant communism. This is not a deviation from Marxism; it is systemic re-reading. An imported ideology survives in China only when it becomes Chinese. Mao was not an anti-system; he dissolved the anti-system within the system and reconstructed the system stronger than before. Rome: The Fragmented and Cunning System And Rome. The Roman Imperial system continues today in three branches: the United States, Europe, and Russia. These three wage war upon one another, call themselves the “West,” yet remain locked in hegemonic struggle. Their anti-systems, too, are trapped in this same game. Rome is “cunning” because it presents itself as the only possible system, while being internally fragmented and contradictory. What Is Happening Inside the System? The final question is: What transpires within the system? The answer: The system lives with the anti-system. The anti-system is born not outside, but inside the system. The system can neither eliminate it once and for all, nor cease its dialogue with it. The histories of Iran, China, and Rome—all three—are the histories of this continuous dialogue. A dialogue that sometimes leads to conflict, sometimes to accommodation. But never to an end. This note serves as the introduction to a new article entitled: “System and Anti-System”

سیستم‌ها و ضدسیستم‌ها یادداشتی پیرامون مقاله نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایرانی، چینی و رومی

سیستم‌ها و ضدسیستم‌ها

یادداشتی پیرامون مقاله نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایرانی، چینی و رومی

نویسنده: دکتر شاهین پهنادایان

این یادداشت صرفاً برای کسانی تدوین شده است که در تاریخ، علوم سیاسی و فلسفه مطالعات عمیق دارند و با پیش‌فرض‌های نظریه سیستم‌های تمدنی آشنا هستند.

من نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایران، چین و روم را تدوین کرده‌ام. این اندیشه و تفکر چگونه به ذهن من رسید؟ سوال اول: آیا من همه چیز را می‌دانم؟ پاسخ: خیر. آیا شما ــ به‌ویژه اندیشمندان ــ همه چیز را می‌دانید؟ پاسخ: خیر است. این نظریه چگونه به ذهن من رسیده است؟ معلمی باید. تمام شواهد و قرائن و منابع و مآخذ تاریخ پیش روی من و بسیاری دیگر است. اما وقتی نمی‌توانیم درست برداشت کنیم و در جا می‌زنیم، و مانند یک مقلد مطلبی را یاد گرفته و بعد همان مطلب را انتقال می‌دهیم، و سالی از ما می‌گذرد و در تمجید و ستایش‌ها قرار می‌گیریم، وارد یک دور باطل می‌شویم بدون آنکه ذهن ما خبردار شود. در اینجا، معلم نظریه سیستم‌های من یک فرد خاصت بود که داده‌های ذهنی من را به سوی این نظریه کشاند و او کسی نبود جز حکیم طوس ابوالقاسم فردوسی طوسی و داستان بی‌نظیر وی در باب فرزندان فریدون. در واقع، جهان‌بینی فردوسی یک عرصهٔ تازه در تاریخ فرهنگ و تمدن و سیستم برخاسته از آن است. پس فردوسی در اندیشه سیستمی ایرانی جایگاه بسیار بزرگی دارد و به تعبیر من، معلم اول است. نظریه سیستم‌ها را بیان کرده‌ام. در ذهن خود به منابع مطالعاتی رجوع کرده‌ام، روشنگری‌هایی که از مطالعات خود به دست آورده‌ام. نمی‌گویم صددرصد درست است؛ چون باید روی آن کار شود. در اینکه سیستم‌های سه‌گانهٔ ایرانی (شاهنشاهی)، چینی (هوانگ‌دی) و رومی (امپراتوری) شکل گرفته‌اند، و دو تمدن باقی‌مانده در کنار آنها ــ هند و مصر ــ از نظر سیستمی خنثی هستند، و سه‌گانهٔ متضاد انگلستان، ژاپن و کره در تعارض با این سیستم‌ها به حیات سیاسی خود ادامه می‌دهند، تردید جدی وجود ندارد. اما موضوع «سیستم و ضدسیستم» چیست که اینجا بیان می‌کنم؟ در اینجا باید گفت دانش ما وابسته به یکدیگر است و تنها مطالعه است که اندیشه‌های ما را تقویت می‌کند. در ابتدا، من کتاب‌های زیادی در باب مشروطیت ایران خوانده‌ام: از مشروطه ایرانی ماشاءالله آجودانی، مقاومت شکننده جان فوران، آثار نیکی آر. کدی و بسیاری کتب دیگر. اما چه چیزی در ذهن من باعث شد تا به تاریخ دویست‌سال گذشته بیندیشم؟ نخست، کتاب قبله عالم استاد عباس امانت بود که راه اندیشیدن به پدیدهٔ جمهوری‌خواهی در ایران عصر قاجار را بر روی ذهن من گشود. سپس به کتاب بحران مشروطیت در ایران نوشته دکتر حسین آبادیان رسیدم. با ایشان تماسی نیز داشته‌ام و بارها این کتاب را خوانده‌ام. نقاط تاریک بسیاری در ذهن من گشوده شد و تأثیر عجیبی بر دریافت من از کارکرد سیستم‌ها در دوران معاصر گذاشت. پس از آن، مهم‌ترین کتاب افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی نوشته سرکار خانم دکتر پروانه پورشریعتی بود. دکتر پورشریعتی چه چیزی را در ذهن من گشود؟ نظریه سیستم‌های مرا غنا بخشید. اثر بی‌نظیری که دقیقاً دست بر نقطه حساس تاریخ ایران گذاشته است: جدال اشکانی و ساسانی. جدالی که می‌توان استدلال کرد تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران را تا کنون رقم زده است. هیچ‌کس مانند ایشان این موضوع را برای من باز نکرده بود. و گفتگو با جمشید کیانفر که نقطه نظرات بسیار مهم و درک آگاهانه ای از تاریخ ایران دارند . اما زمانی که به بحث سیستم‌ها رسیدم و مقاله را تدوین کردم، یک مسئله ذهن مرا درگیر کرد: جدال اشکانی و ساسانی. چرا؟ ریشه‌های آن کدام است؟ آیا فقط مربوط به همین دوره است؟ فرض این پژوهش آن است که هیچ چیزی در خلأ به وجود نمی‌آید. این ریشه‌ها عمیق‌تر از آن‌چیزی است که فکر می‌کنیم. این ریشه‌ها به قبل از تسلط اشکانیان برمی‌گردد و به دورهٔ ابتدایی هخامنشیان، به کتیبه بیستون داریوش شاهنشاه هخامنشی و کتاب تاریخ هرودوت و ماجرای گئومات مغ. در اینکه کوروش هخامنشی از ترکیب و ادغام تمدن‌ها یک سیستم بی‌نظیر به وجود آورد که خود اثر عمیقی در شرق و غرب گذاشت و ابتدا چینی‌ها و سپس رومی‌ها از روی ناچاری برای بقای خود سیستم‌های خود را تدوین کردند، تردیدی نیست. این نه «جنگ تمدن‌ها» است و نه «گفتگوی تمدن‌ها»، بلکه ستیز و سازش گفتمان سیستمی است. از این بگذریم. کوروش سیستم را تدوین می‌کند. ماجرای گئومات مغ و فرزند کوروش بزرگ، کمبوجیه، به وجود می‌آید. شایعات و نظریات پراکنده‌ای پیرامون بودایی‌گری و گئومات مغ خوانده‌ام؛ به نظر می‌رسد که ضدسیستم علیه سیستم شکل می‌گیرد و داریوش هخامنشی و سران پارس پا به میدان می‌گذارند. نوزده جنگ مخوف در یک سال در سراسر شاهنشاهی اتفاق می‌افتد. اما از همه مهم‌تر، فقط ماجرای گئومات مغ است. سیستم توسط داریوش احیا می‌شود و به حیات هزاران‌ساله خود ادامه می‌دهد. اما ضدسیستم نیز به حیات خود ادامه می‌دهد. نه تنها در شاهنشاهی ایرانی ضدسیستم هست، بلکه در سیستم هوانگ‌دی چینی و سیستم امپراتوری رومی نیز ضدسیستم وجود دارد. سیستم‌ها در ستیز و سازش با یکدیگر، نگاه عمیقی هم به ضدسیستم‌های طرف مقابل خود دارند. اشکانی = سیستم چندکانونی اشرافی–خانوادگی ساسانی = سیستم تمرکزگرای ایدئولوژیک–موبدی اما باید با دقت بیشتری صورتبندی کرد: اشکانیان ضدسیستم هستند، نه به معنای خروج از سیستم، بلکه به معنای قرائتی دیگر از آن. آنان درون سیستم تمدنی ایران عمل می‌کنند، اما در تقابل با صورت غالب آن. ساسانیان اما عین سیستم‌اند؛ تجسم تمرکزگرایی، نهاد دین رسمی، و پیوستگی با سنت هخامنشی. جدال اشکانی و ساسانی را می‌توان صورتبندی نهایی تقابل دو الگو دانست: ضدسیستم در برابر سیستم. اما ضدسیستم در اینجا به معنای نفی سیستم نیست؛ به معنای قرائتی دیگر از سیستم است که درون همان چارچوب تمدنی عمل می‌کند و ناچار است خود را به‌صورت «حاکمیت» بازتولید کند. و این جدال ریشه دارد در گئومات مغ؛ ضدسیستمی که داریوش آن را سرکوب کرد، اما صورت مسئله هرگز بسته نشد. برگردیم به سیستم ایرانی. جدال سیستم و ضدسیستم را من باز از استاد بزرگ فردوسی یاد گرفته‌ام. داستان رستم و اسفندیار، تبلور سیستم و ضدسیستم در ایران. نمی‌دانم در اینجا چه نقشی را به بودا و بودایی‌گری باید بدهم که برهمنیِ هند آن را از خود راند. آیا بودایی‌گری را باید در ماجرای گئومات مغ و داریوش جستجو کرد؟ همان مسئله‌ای که در تاریخ ساسانی میان مانی و موبد موبدان کارتیر، و بعدها در زمان شاهنشاه بزرگ ساسانی خسرو اول انوشیروان با مزدک باید جست. درون سیستم چه خبر است؟ اسلام به مثابه ضدسیستم اسلام در قرن هفتم میلادی وارد این معادله می‌شود. اسلام یک ضدسیستم به معنای واقعی است. ریشه‌های آن را می‌توان در سنت اشکانی و شرق ایران جستجو کرد؛ همانجا که بودایی‌گری، مانی و بعدها مزدک روییدند. اما نقطهٔ سرنوشت‌ساز اینجاست: اسلام وقتی به قدرت می‌رسد، مجبور است در ساختار سیستم عمل کند. خلافت اسلامی نه در نفی سیستم ایرانی، که در استمرار ساختاری آن بنا می‌شود. دیوان‌سالاری، وزارت، آیین کشورداری، حتی مفهوم «داد» و «فرّه» - همه در قالب جدید بازتولید می‌شوند. ضدسیستم به قدرت می‌رسد، اما سیستم را نابود نمی‌کند؛ آن را بازتولید می‌کند. درس چین: جذب ضدسیستم، نه حذف آن در چین نیز همین منطق حاکم است. هر سلسله‌ای که بر سر کار می‌آید، در سیستم هوانگ‌دی می‌نشیند. ضدسیستم چین - چه در قالب شورش‌های دهقانی، چه در لباس آیین‌های وارداتی - می‌خواهد سیستم را نابود کند. اما چین ضدسیستم را با سرکوب صرف از میان برنمی‌دارد؛ آن را جذب و بازتعریف می‌کند. در تاریخ معاصر، اندیشمندان چینی گول غربی‌ها را نمی‌خورند. ایدئولوژی وارداتی را در بست نمی‌پذیرند. از «دیکتاتوری پرولتاریا» به سوی چین‌محوری و کمونیسم دهقانی حرکت می‌کنند. این انحراف از مارکسیسم نیست؛ دگرخوانی سیستمی است. ایدئولوژی وارداتی وقتی در چین زنده می‌ماند که چینی شود. مائو ضدسیستم نبود؛ او ضدسیستم را درون سیستم حل کرد و سیستم را قوی‌تر از پیش بازسازی کرد. روم: سیستم چندپاره و حیله‌گر و روم. سیستم امپراتوری روم امروز در سه شاخهٔ آمریکا، اروپا و روسیه ادامه یافته است. این سه با یکدیگر می‌جنگند، خود را «غرب» می‌نامند اما بر سر هژمونی درگیرند. ضدسیستم‌هایشان نیز در همین بازی گرفتار آمده‌اند. روم «حیله‌گر» است؛ زیرا خود را تنها سیستم ممکن معرفی می‌کند، در حالی که خود از درون چندپاره و متعارض است. درون سیستم چه خبر است؟ پرسش نهایی این است: درون سیستم چه می‌گذرد؟ پاسخ: سیستم با ضدسیستم می‌زید. ضدسیستم نه بیرون، که درون سیستم زاده می‌شود. سیستم نه می‌تواند آن را یکبار برای همیشه حذف کند، نه می‌تواند از گفتگو با او دست بردارد. تاریخ ایران، چین و روم - هر سه - تاریخ این گفتگوی مداوم است. گفتگویی که گاه به ستیز می‌انجامد و گاه به سازش. اما هیچ‌گاه به پایان. این یادداشت، مقدمه مقاله جدیدی است با عنوان: سیستم و ضدسیستم

Note: Systemic Conflicts in the History of Civilizations; Iran, the West, and China

Note: Systemic Conflicts in the History of Civilizations; Iran, the West, and China

History has not come to an end, and Iran is not the “spirit of a spiritless world.”

By Dr. Shahin Pahnadayan

What matters in a systemic reading of the history of civilizations is the distinction between episodic wars and “enduring systemic conflicts.” In this sense, conflict is not limited to military confrontation; rather, it refers to a sustained rivalry for survival, hegemony, and the determination of a dominant civilizational logic. From this perspective, the history of the civilized world can be understood as a field of interaction among several major systems, some of which have been engaged in continuous rivalry, while others, due to their internal logic, have largely avoided such long-term conflicts. The Iranian civilizational system emerged with the formation of the Achaemenid Empire approximately 2,584 years ago as the first comprehensive political–civilizational system. This system was not based on the elimination of the “other,” but on civilizational integration and dialogue, and through its evolutionary process, it culminated during the Sasanian period in the formation of a state–civilizational model known as Iranshahr. By contrast, approximately 2,026 years have passed since the formation of the Roman imperial system from the beginning of the Common Era to the present. Prior to the full consolidation of the Roman system, the pre-Roman Greeks were involved in intense rivalry and conflicts with Iran; however, with a crucial distinction: Greece never succeeded in producing an independent civilizational system. Instead of system-building, Greece functioned as an intellectual and philosophical “thinking core” and, in order to survive, was incorporated into the Roman imperial system. From this viewpoint, the Roman system can be understood as an institutionalized form of the West’s long-standing rivalry with Iran. This rivalry manifested itself in sustained systemic conflicts between Iran and Rome beginning in the Parthian period. The Battle of Carrhae and the death of the Roman general Crassus marked the beginning of a chain of confrontations that continued for nearly seven centuries, until the end of the Sasanian Empire. Such continuity indicates a durable systemic conflict rather than a series of isolated wars. With the advent of Islam, this conflict did not end; instead, its form was transformed. Islam, as a religious institution and an institution of truth, was situated within the framework of Iranian culture, civilization, and system. In other words, Islam was absorbed into the Iranian system, not the other way around. Consequently, the systemic confrontation between the West and Iran continued under a new name and configuration. In contrast, China, as an independent civilizational system, followed a different trajectory. Aside from two specific cases—the Tang Empire’s expansion into Central Asia and its defeat at the Battle of Talas, and the Mongol invasion of Iran, in which Chinese advisors played a significant role—China did not enter into sustained and direct systemic conflict with either Iran or the West. Even after the collapse of the Sasanian Empire, when the sons of Yazdegerd III sought refuge in China, no effective support was provided by China to counter the Islamic Caliphate. These facts indicate that, unlike Iran and the West, China did not enter the arena of long-term systemic rivalry and instead organized its civilizational life primarily within its own sphere, alongside commercial relations centered on the Silk Road. In the modern period as well, from roughly the third century BCE until the nineteenth century, China did not engage in sustained direct conflict with the West. Even during the Opium Wars, the “Century of Humiliation,” and after 1949 with the establishment of the People’s Republic of China, China’s actions were largely indirect and proxy-based. Therefore, it can be argued that for more than two millennia, China—by virtue of its systemic logic—has remained outside sustained conflict with the Iranian and Western systems. This distinction can only be fully understood through a deep, system-oriented approach to the history of civilizations—an approach that demonstrates that history has not come to an end, and that Iran is not the “spirit of a spiritless world,” but rather one of the living actors in the systemic history of the world

یادداشت: درگیری‌های سیستمی در تاریخ تمدن‌ها؛ ایران، غرب و چین

یادداشت: درگیری‌های سیستمی در تاریخ تمدن‌ها؛ ایران، غرب و چین

تاریخ به پایان نرسیده و ایران روحِ جهانِ بی‌روح نیست .

نویسنده : دکتر شاهین پهنادایان

آنچه در خوانش سیستمی تاریخ تمدن‌ها اهمیت دارد، تمایز میان جنگ‌های مقطعی و «درگیری‌های ممتدِ سیستمی» است. درگیری در این معنا، صرفاً نبرد نظامی نیست، بلکه رقابت پایدار برای بقا، هژمونی و تعیین منطق غالب تمدنی را دربر می‌گیرد. از این منظر، تاریخ جهان متمدن را می‌توان عرصه‌ی مواجهه‌ی چند سیستم اصلی دانست که برخی درگیر رقابتی مستمر بوده‌اند و برخی دیگر، به اقتضای منطق درونی خود، از چنین درگیری‌هایی پرهیز کرده‌اند. سیستم تمدنی ایران با شکل‌گیری شاهنشاهی هخامنشی، حدود ۲۵۸۴ سال پیش، به‌عنوان نخستین سیستم فراگیر سیاسی–تمدنی پدیدار شد. این سیستم نه بر حذف «دیگری»، بلکه بر ادغام تمدن‌ها و گفت‌وگوی تمدنی استوار بود و در روند تکاملی خود، تا دوره‌ی ساسانیان، به الگوی دولتِ کشوری موسوم به ایرانشهر انجامید. از سوی دیگر، از آغاز سال میلادی تا امروز، حدود ۲۰۲۶ سال از تکوین سیستم امپراتوری روم می‌گذرد. پیش از تکوین کامل این سیستم، یونانیانِ پیشارومی در میدان رقابت و درگیری‌های شدید با ایران حضور داشتند؛ با این تفاوت اساسی که یونان هرگز موفق به تولید یک سیستم تمدنی مستقل نشد. یونان به‌جای سیستم‌سازی، نقش «مغز فکری و فلسفی» را ایفا کرد و برای بقا، درون سیستم امپراتوری روم مستقر شد. از این منظر، سیستم رومی را می‌توان صورت‌بندی نهادیِ رقابت دیرپای غرب با ایران دانست؛ رقابتی که در قالب درگیری‌های ممتد میان ایران و روم از دوره‌ی اشکانیان آغاز شد. نبرد حران و کشته‌شدن کراسوس رومی، سرآغاز زنجیره‌ای از منازعات بود که نزدیک به هفت قرن، تا پایان ساسانیان، ادامه یافت. این تداوم نشان می‌دهد که با یک درگیری سیستمی پایدار روبه‌رو هستیم، نه مجموعه‌ای از جنگ‌های پراکنده. با ظهور اسلام، این درگیری پایان نیافت، بلکه صورت‌بندی آن تغییر کرد. اسلام، به‌عنوان یک نهاد دینی و نهاد حقیقت، در چارچوب فرهنگ، تمدن و سیستم ایرانی مستقر شد؛ یعنی اسلام در سیستم ایرانی جذب گردید، نه آنکه خود جذب‌کننده‌ی عناصر سیستمی باشد. از این‌رو، تداوم منازعه‌ی سیستمی غرب با ایران، با نام و صورت جدید، ادامه یافت. در مقابل، چین به‌عنوان یک سیستم تمدنی مستقل، مسیر متفاوتی پیمود. به‌جز دو مورد مشخص—تهاجم امپراتوری تانگ به آسیای میانه و شکست آن در نبرد تالاس، و حمله‌ی مغولان به ایران که با نقش‌آفرینی مشاوران چینی همراه بود—چین وارد درگیری ممتد و مستقیم با ایران یا غرب نشد. حتی پس از فروپاشی ساسانیان، زمانی که فرزندان یزدگرد سوم به چین پناه بردند، حمایتی مؤثر برای مقابله با خلافت اسلامی از سوی چین صورت نگرفت. این شواهد نشان می‌دهد که چین، برخلاف ایران و غرب، وارد میدان رقابت سیستمی پایدار نشد و زیست تمدنی خود را عمدتاً در حوزه‌ی درونی، همراه با روابط تجاری و جاده‌ی ابریشم، سامان داد. در دوره‌ی مدرن نیز، از حدود قرن سوم پیش از میلاد تا قرن نوزدهم، چین درگیری مستقیم و ممتدی با غرب نداشت. حتی در جنگ‌های تریاک، «قرن تحقیر»، و پس از ۱۹۴۹ و شکل‌گیری جمهوری خلق چین، کنش‌های این کشور غالباً غیرمستقیم و نیابتی بود. بنابراین می‌توان گفت در بیش از دو هزار سال، چین—به اقتضای منطق سیستمی خود—از درگیری ممتد با دو سیستم ایرانی و غربی کنار مانده است. این تمایز، تنها در چارچوب یک نگاه ژرف و سیستم‌نگر به تاریخ تمدن‌ها قابل فهم است؛ نگاهی که نشان می‌دهد تاریخ به پایان نرسیده و ایران نیز نه «روح جهان بی‌روح»، بلکه یکی از کنشگران زنده‌ی تاریخ سیستمی جهان است.

A Reflection on the Concept of System

A Reflection on the Concept of System

The Formulation of a Theoretical Question

By Dr. Shahin Pahnadayan

The question of the Iranian Shahanshahi system is not, at its core, merely a historical or institutional inquiry. Rather, it concerns a civilizational logic that, over more than 2,500 years, has demonstrated the capacity to reproduce diverse forms of political authority within itself. Iranian culture and civilization have not been constructed through the negation or erasure of preceding layers, but through the integration and synthesis of prior cultures and civilizations—a synthesis grounded in a God–human worldview, articulated through the concept of farr-e izadi (divine glory), and expressed in the dialogical discourse of “we and you,” rooted in Iranian rationality. This rationality constitutes a coherent intellectual system known in the Iranian tradition as Khosrowani Wisdom, comprising twenty-six identifiable components. The political outcome of this civilizational logic has been the formation of the state–country structure of Iranshahr—a structure capable of reproducing the institution of sovereignty in multiple forms, including kingship, caliphate, constitutional monarchy, and the Islamic Republic. From this perspective, civilizational continuity has been maintained independently of changes in the formal structure of government. Yet a fundamental theoretical question remains: has this system, despite its remarkable capacity for political reproduction, been entirely free of internal deficiencies or structural gaps? Historical experience suggests that one persistent challenge within the Iranian system has been a tendency toward monistic vision—the inclination to view reality through a single dominant perspective. At times, this tendency has weakened the dialogical logic of “we and you,” thereby reducing the system’s internal capacity for negotiation and plural engagement. More significantly, however, there exists a deeper and far less examined gap at the heart of this civilizational system: the absence of a clearly articulated, indigenous economic order commensurate with its political structures, particularly over the past two centuries. Throughout history, Iranians have demonstrated a high degree of intellectual adaptability and civilizational creativity. They have repeatedly absorbed external ideas and data, integrated them with their own intellectual traditions, and produced new syntheses. This capacity has been clearly manifested in religious, cultural, and political domains. The central question, then, is why this integrative capacity has not achieved comparable success in the economic sphere. Why has an economic system—one that could be understood as an intrinsic component of Iranian civilizational logic—failed to emerge, or at least failed to attain a clear theoretical formulation? This question acquires particular urgency when viewed against the backdrop of the last two centuries, during which economic ideas derived from the Roman imperial system—whether in the form of state-centered, socialist, or liberal models—have entered Iranian intellectual and policy debates largely as imported frameworks. These models, however, have rarely been fully absorbed, transformed, and rearticulated within the logic of Iranshahr. The result has not been the formation of a coherent systemic economic order, but rather a condition of theoretical and practical fragmentation. Accordingly, the central theoretical question posed here may be articulated as follows: Can one meaningfully speak of a civilizational political system in Iran without clarifying its relationship to an endogenous economic logic? And if not, what role has this economic absence played in the persistence of structural crises, and why has it not yet been addressed as a systemic issue? This text does not seek to offer solutions, nor does it claim to provide definitive answers. Its purpose is to invite theoretical reflection on the persistent absence of economy in the formulation of the Iranian system—an absence that may itself constitute the starting point for a deeper reconsideration of the relationship between civilization, politics, and economy in Iran. Perhaps the first step toward any meaningful economic transformation lies not in prescription, but in self-awareness of the question itself

برداشت دربارهٔ سیستم

برداشت دربارهٔ سیستم

صورت‌بندی یک پرسش نظری

نوشته: دکتر شاهین پهنادایان

پرسش از «سیستم شاهنشاهی ایرانی» در بنیاد خود، پرسشی صرفاً تاریخی یا نهادی نیست، بلکه ناظر به منطق تمدنی‌ای است که در طی بیش از ۲۵۰۰ سال توانسته است اشکال گوناگون حاکمیت را در درون خود بازتولید کند. فرهنگ و تمدن ایرانی، نه بر حذف یا انکار لایه‌های پیشین، بلکه بر تلفیق همهٔ فرهنگ‌ها و تمدن‌های پیش‌ازخود استوار شده است؛ تلفیقی که بر نگرش خدا–انسانی مبتنی بر مفهوم فرّه ایزدی، و در قالب گفتمان «ما و شما» بر پایهٔ خرد ایرانی شکل گرفته است. این خرد منظومه‌ای منسجم از اندیشه است که در سنت فکری ایران با عنوان حکمت خسروانی ــ با ۲۶ مؤلفهٔ شناخته‌شده ــ شناخته می‌شود. برآیند سیاسی این منطق تمدنی، شکل‌گیری دولت–کشوری ایرانشهری بوده است؛ دولتی که نهاد حاکمیت را در قالب‌های گوناگون ــ از پادشاهی و خلافت گرفته تا پادشاهی مشروطه و جمهوری اسلامی ــ در درون خود بازتولید کرده و از این حیث، تداوم تمدنی را مستقل از تغییرات شکلی حکومت ممکن ساخته است. با این‌حال، پرسش بنیادین آن است که آیا این سیستم، در کنار توان بالای خود در بازتولید نظم سیاسی، فاقد خلأ یا کاستی ساختاری بوده است یا نه. تجربهٔ تاریخی ایران نشان می‌دهد که یکی از چالش‌های درونی این سیستم، گرایش به تک‌انگاری و دیدن جهان از یک زاویهٔ مسلط بوده است؛ گرایشی که در مواردی، خود به تضعیف گفتمان «ما و شما» و کاهش ظرفیت گفت‌وگوی درون‌سیستمی انجامیده است. اما فراتر از این، خلأیی عمیق‌تر و کمتر واکاوی‌شده در دل این سیستم به چشم می‌خورد: عدم صورت‌بندی یک نظام اقتصادی بومی و هم‌سنگ با نظامات سیاسی، به‌ویژه در دو سدهٔ اخیر. ایرانیان در تاریخ خود، به‌لحاظ فکری و تمدنی، همواره مردمانی تلفیق‌گرا، هوشمند و خلاق بوده‌اند؛ اندیشه‌ها و داده‌های بیرونی را اخذ کرده، با منطق درونی خود درآمیخته و پدیده‌ای نو آفریده‌اند. این توانایی در حوزه‌های دینی، فرهنگی و سیاسی بارها به‌اثبات رسیده است. با این‌حال، پرسش اساسی آن است که چرا این الگوی تلفیق‌گرایانه در حوزهٔ اقتصاد به‌ثمر ننشسته است؟ چرا نظام اقتصادی‌ای که بتوان آن را به‌مثابهٔ بخشی از منطق تمدنی ایران تعریف کرد، شکل نگرفته یا دست‌کم صورت‌بندی نظری روشنی نیافته است؟ این پرسش زمانی اهمیت مضاعف می‌یابد که به تحولات دو قرن اخیر بنگریم؛ دوره‌ای که در آن، اندیشه‌های اقتصادی برآمده از سیستم امپراتوری روم ــ اعم از الگوهای اقتصاد دولتی، سوسیالیستی یا لیبرالی ــ به‌صورت وارداتی در فضای فکری و سیاست‌گذاری ایران حضور یافته‌اند، بی‌آنکه به‌طور کامل در منطق ایرانشهری هضم و بازتعریف شوند. نتیجهٔ این وضعیت، نه شکل‌گیری یک نظام اقتصادی سیستمی، بلکه نوعی پراکندگی نظری و عملی در حوزهٔ اقتصاد بوده است. از این‌رو، پرسش نظری اصلی این نوشتار چنین صورت‌بندی می‌شود: آیا می‌توان از وجود یک سیستم تمدنی سیاسی در ایران سخن گفت، بی‌آنکه نسبت آن با یک منطق اقتصادی درون‌زاد روشن شده باشد؟ و اگر پاسخ منفی است، این خلأ اقتصادی چه تأثیری بر بحران‌های مزمن معاصر داشته و چرا تاکنون به‌مثابهٔ مسئله‌ای سیستمی مورد توجه قرار نگرفته است؟ این نوشتار نه در پی ارائهٔ راه‌حل است و نه مدعی پاسخ نهایی. هدف آن، دعوت به تأملی نظری است دربارهٔ چرایی غیبت اقتصاد در صورت‌بندی سیستم ایرانی؛ چرایی‌ای که خود می‌تواند نقطهٔ آغاز بازاندیشی عمیق‌تری در نسبت میان تمدن، سیاست و اقتصاد در ایران باشد. شاید نخستین گام در هر دگردیسی اقتصادی، نه نسخه‌پردازی، بلکه خودآگاهی نسبت به این پرسش بنیادین باشد.

A Note on the Article “Systems Theory and the Civilizational Discourses of Iran, China, and Rome”

Authors: Dr. Shahin Pahnadayan & Aryobarzan Pahnadayan

The article previously developed under the title “Systems Theory and the Civilizational Discourses of Iran, China, and Rome” examines three civilizational systems: 1. the Iranian imperial system, whose outcome is the country-state known as the Iranshahr model; 2. the Chinese Huangdi system, which resulted in a civilizational state (based on Zhang Weiwei’s theory); 3. the Roman imperial system, whose outcome is the nation-state. That article presented extensive discussions on the political, philosophical, and civilizational logics of these three systems. However, in the author’s view, the most fundamental dimension of human life that remained insufficiently addressed is the economy. In the current context, where Iran is facing a severe economic crisis, and in Dey 1404 (January 2026) groups of merchants and shopkeepers in Tehran and other cities have protested against the existing economic conditions, this issue has once again come to the fore. The governing authorities have acknowledged these protests in official programs and news outlets, and the government has expressed willingness to engage in dialogue with the protesters. Yet the fundamental question remains: How is the economy defined within a civilizational system, and what is its relationship to the logic of continuity or crisis within that system? From this perspective, another critical question arises: Is the present crisis merely a livelihood and managerial problem, or does it indicate a deeper disruption in the economic logic of the Iranian civilizational system? In this context, the note by the respected scholar Dr. Fazel Birjandi on “What Remains Unsaid about the Uprising of Kaveh the Blacksmith” is highly instructive. He writes that Kaveh’s uprising begins in the marketplace; merchants gather around him and urge him to assume kingship. Kaveh refuses, and according to Bal‘ami’s account, he says: “I am not fit for this task, for I am not of royal lineage, and kingship belongs to one of royal descent; without a king, the world would fall into ruin.” This mythological narrative leads us to a foundational question: How should the market and the economy be understood within the Iranian imperial system, and what role did they play in the reproduction of order and power? And further: How does this role differ from the position of the economy in the Chinese Huangdi system and the Roman imperial system? Years ago, when the author was teaching at the Faculty of Literature of the Islamic Azad University, Karaj Branch, the then head of the faculty, the distinguished scholar Dr. Ataollah Koupal, proposed that serious work be undertaken on Iran’s economic history. The author welcomed this proposal, but when it was raised with a group of faculty members, it encountered strong resistance—so much so that some denied the very existence of an economic history in Iran. The project was subsequently abandoned. Years later, in recent discussions with Professor Jamshid Kianfar, he emphasized that the formulation of the problem had been correct from the outset, noting that if one examines Iran’s economic history, sources ranging from Tarikh-e Tabari to Rawzat al-Safa are replete with economic material. This observation raises another crucial question: Why has Iran’s economic history, despite the abundance of historical data, been marginalized, and what distortion has this caused in our understanding of the Iranian civilizational system? In modern Iranian history, the economy has often surfaced at critical political junctures: the merchants’ opposition to the Tobacco Concession; the role of the bazaar in the Constitutional Movement; the position of the market during the two Pahlavi reigns and the patterns of conflict and accommodation therein; and finally, the role of the bazaar and the economy during the 1979 Islamic Revolution. This leads to a series of interrelated questions: How has the precise relationship between the bazaar and the clergy been structured? How has the relationship between the economic institution and the institutions of religion and politics been configured in Iranian history, and why does this relationship become activated at political turning points? And further: Why has this third pillar consistently remained in the shadow of the other two in contemporary analyses? If, following Ferdowsi, we say: “Know that kingship and prophethood Are two jewels set in a single ring,” we are effectively analyzing the linkage between kingship (politics) and religion. But the fundamental question remains: Should we not also examine, with equal rigor, the relationship between the economic institution and the religious and political institutions? A glance at Naqsh-e Jahan Square in Isfahan offers a concrete illustration of this configuration: the Ali Qapu Palace as the symbol of government, the Shah and Sheikh Lutfollah Mosques as symbols of religion, and the bazaar as the third pillar. This triangle—political, religious, and economic—has rarely been analyzed as an integrated whole in Iranian history. Instead, in the modern period, attention has largely been directed toward imported dichotomies: communist and socialist economies versus liberal and capitalist economies; two rival paradigms whose intellectual shadows have weighed heavily on Iran’s market and economy. This raises the pivotal question: Has the time not come for the Iranian system—just as it has redefined itself in the realms of politics and culture—to achieve systemic self-awareness in the domain of the economy as well? To probe this issue more deeply, one can return to the religious and intellectual layers of Iranian history. In the Sasanian period, we encounter the triad of Zoroastrianism, Mithra, and Anahita; within Zoroastrianism itself, monotheistic Zoroastrian belief exists alongside dualistic conceptions of good and evil and the Zurvanite trinity (see R. C. Zaehner, Zurvan: A Zoroastrian Dilemma). Furthermore, Zoroastrianism, Manichaeism, and Mazdakism each contain profound economic and social dimensions. In the Islamic era, the intellectual triangle of Shi‘ism, Sunnism, and Sufism ultimately led to the formation of Safavid Iran. Likewise, the political triangle formulated by Khwaja Nizam al-Mulk and Imam Muhammad al-Ghazali within the imperial system—where financial instruments such as bills issued in Antioch (in present-day Syria) were negotiated in Central Asia—demonstrates the circulation of economic mechanisms within a systemic order. Yet even here, the economy remains a shadowed element. For this reason, the author proposes the Sasanian period as a starting point for serious re-examination. During this era, the Iranian imperial system succeeded in embedding the political concept of the country-state within the intellectual foundations of Iranshahr. Works such as The Decline and Fall of the Sasanian Empire by Dr. Parvaneh Pourshariati and the writings of Dr. Touraj Daryaee—including Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire and the edited volume Society and Economy in the Sasanian Period—offer valuable entry points for such an inquiry. Once this historical reconstruction is undertaken, further questions emerge: How did the economy within the Iranian imperial system contribute to the reproduction of power and order? And can one arrive at a full understanding of the logic of continuity or crisis in the Iranian system without re-examining its economic foundations? Finally, comparison with other experiences becomes unavoidable: China and its subordination of ideology to economic primacy; the Soviet Union, which pursued economic reforms before political ones and collapsed, yet gave rise to a reconfigured Russia; the West as the heir to the Roman imperial system; and the United States, with its enormous debt and the question of the sustainability of its economic model. Within this framework, further questions must be posed: Where do the antagonistic triads of England, Japan, and South Korea stand within the global economic order? And what paths of continuity are available to the two civilizational neutrals, India and Egypt? This note does not claim to provide definitive answers. Rather, it argues that only through systemic awareness can one begin to think about economic transformation—a transformation that will remain unattainable without addressing these questions

یادداشتی پیرامون مقاله «نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایران، چین و روم» و اقتصاد ایران

نویسنده: دکتر شاهین پهنادایان و آریو برزن پهنادایان

مقاله ‌ای که پیش‌تر با عنوان «نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایران، چین و روم» تدوین شده است، به بررسی سه سیستم تمدنی می‌پردازد: ۱) سیستم شاهنشاهی ایران که برآیند آن دولت–کشوری موسوم به ایرانشهری است؛ ۲) سیستم هوانگ‌دی چین که به دولت تمدنی انجامیده است (بر پایه نظریه ژانگ وی‌وی)؛ ۳) سیستم امپراتوری روم که نتیجه آن دولت–ملت است. در آن مقاله، مباحث گسترده‌ای درباره منطق‌های سیاسی، فلسفی و تمدنی این سه سیستم طرح شده است؛ اما به نظر نگارنده، مهم‌ترین بُعد زندگی انسانی که در آن تحلیل مغفول مانده، اقتصاد است. در شرایط کنونی، که ایران با بحرانی عمیق اقتصادی مواجه است و در دی‌ماه ۱۴۰۴ گروه‌هایی از بازاریان و کسبه تهران و دیگر شهرها دست به اعتراض زده‌اند، این پرسش بنیادین مطرح می‌شود: اقتصاد در درون یک سیستم تمدنی چگونه تعریف می‌شود و چه نسبتی با منطق تداوم یا بحران آن دارد؟ حاکمیت از منظر خود به این اعتراض‌ها پرداخته و دولت نیز خواهان گفت‌وگو با معترضان شده است؛ اما پرسش اساسی همچنان باقی است: آیا این بحران صرفاً یک مسئله معیشتی و مدیریتی است، یا نشانه‌ای از اختلال در منطق اقتصادی سیستم ایرانی؟ در این‌جا یادداشت استاد محترم، دکتر فاضل بیرجندی، درباره «ناگفته‌مانده از خیزش کاوه آهنگر» قابل تأمل است. او می‌نویسد که خیزش کاوه از بازار آغاز می‌شود؛ بازاریان گرد او جمع می‌شوند و می‌خواهند او را به پادشاهی بردارند، اما کاوه نمی‌پذیرد و به روایت بلعمی می‌گوید: «من این کار را نشایم، زیرا که من نه از خاندان شاهی‌ام، و پادشاهی کسی را باید که از خاندان شاهی باشد، و اگر پادشاه نباشد جهان تباه شود.» این روایت اسطوره‌ای، ما را به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌ها می‌رساند: بازار و اقتصاد در سیستم شاهنشاهی ایرانی چگونه تعریف می‌شده و چه جایگاهی در بازتولید نظم و قدرت داشته است؟ و در ادامه: این جایگاه چه تفاوتی با نقش اقتصاد در سیستم هوانگ‌دی چین و سیستم امپراتوری روم دارد؟ سال‌ها پیش، زمانی که نگارنده در دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج و در دانشکده ادبیات مشغول به کار بود، استاد فرزانه‌ای که ریاست دانشکده را بر عهده داشت—دکتر عطالله کوپال—پیشنهاد کرد که به‌طور جدی روی تاریخ اقتصادی ایران کار شود. نگارنده از این پیشنهاد استقبال کرد، اما هنگامی که موضوع با گروهی از اعضای هیئت علمی در میان گذاشته شد، با مخالفت شدید مواجه گردید؛ تا آن‌جا که برخی اساساً منکر وجود «اقتصاد» در تاریخ ایران شدند. آن طرح مسکوت ماند. سال‌ها بعد، در گفت‌وگوهای اخیر با استاد جمشید کیانفر، ایشان تأکید کردند که صورت مسئله از ابتدا درست بوده است و اگر تاریخ اقتصادی ایران بررسی شود، از تاریخ طبری تا روضه‌الصفا مملو از داده‌های اقتصادی است. این تأکید، خود پرسشی دیگر را برجسته می‌کند: چرا تاریخ اقتصادی ایران، با وجود وفور داده‌های تاریخی، به حاشیه رانده شده و این غفلت چه خللی در فهم سیستم تمدنی ایران ایجاد کرده است؟ در تاریخ معاصر نیز اقتصاد ایران عمدتاً در بزنگاه‌های سیاسی ظاهر شده است: بازاریانی که در برابر قرارداد رژی و ماجرای تنباکو ایستادند؛ نقش بازار در میدان مشروطیت؛ نقش بازار در دو دوره سلطنت پهلوی و ستیزها و سازش‌های آن؛ و سرانجام عملکرد بازار و اقتصاد ایران در انقلاب اسلامی ۱۳۵۷. اینجا پرسش‌ها به‌صورت زنجیره‌ای خود را تحمیل می‌کنند: پیوند دقیق بازار با روحانیت چگونه صورت‌بندی شده است؟ نسبت نهاد اقتصادی با نهاد دین و سیاست در ایران تاریخی چگونه تعریف شده و چرا این نسبت در بزنگاه‌های سیاسی فعال می‌شود؟ و در ادامه: چرا در تحلیل‌های معاصر، این ضلع سوم همواره در سایه دو ضلع دیگر قرار گرفته است؟ اگر ما، به پیروی از فردوسی، می‌گوییم: «چنان دان که شاهی و پیغمبری / دو گوهر بود در یک انگشتری» در واقع پیوند نهاد پادشاهی (سیاست) و نهاد دین را تحلیل می‌کنیم. اما پرسش بنیادین این است: آیا نباید پیوند نهاد اقتصادی با نهاد دینی و سیاسی را نیز به همان دقت بررسی کرد؟ نگاه به میدان نقش جهان اصفهان، خود گویای یک صورت‌بندی عینی است: عمارت عالی‌قاپو به‌عنوان نماد حکومت، مساجد شاه و شیخ لطف‌الله به‌عنوان نماد دین، و بازار به‌عنوان ضلع سوم قدرت. این مثلث—سیاسی، مذهبی، اقتصادی—در تاریخ ایران کمتر به‌صورت منسجم تحلیل شده است. در عوض، در دوره معاصر، ذهن‌ها اغلب معطوف به دوگانه‌هایی وارداتی شده‌اند: اقتصاد کمونیستی و سوسیالیستی در برابر اقتصاد لیبرالی و سرمایه‌داری؛ دو رزم‌آوری که سایه اندیشه‌هایشان بر بازار و اقتصاد ایران سنگینی کرده است. اینجا پرسش محوری مطرح می‌شود: آیا زمان آن نرسیده است که سیستم ایرانی، همان‌گونه که در حوزه سیاست و فرهنگ بازتعریف شده، در حوزه اقتصاد نیز به خودآگاهی سیستمی برسد؟ برای فهم عمیق‌تر این مسئله، می‌توان به لایه‌های دینی و فکری تاریخ ایران بازگشت. در دوره ساسانی، با سه‌گانه زرتشتی، مهر و آناهیتا مواجهیم؛ در درون زرتشتی‌گری، یکتاپرستی زرتشتی در کنار دوگانه‌انگاری خیر و شر و نیز تثلیث زروانی قرار دارد (ارجاع به «زروان یا معمای زرتشتی‌گری» اثر آر.سی. زنر). از سوی دیگر، زرتشتی‌گری، مانویت و مزدکی‌گری، همگی واجد ریشه‌های عمیق اقتصادی و اجتماعی‌اند. در دوران اسلامی، مثلث فکری تشیع، تسنن و تصوف به شکل‌گیری ایران صفوی انجامید. همچنین مثلث سیاستِ تدوین‌شده توسط خواجه نظام‌الملک و امام محمد غزالی—در درون سیستم شاهنشاهی—قابل بررسی است؛ جایی که برات‌های صادرشده از شهر انطاکیه در سوریه کنونی، در آسیای مرکزی نقد می‌شدند؛ امری که خود نشان‌دهنده گردش اقتصادی درون یک نظم سیستمی است. با این همه، باز هم اقتصاد در سایه می‌ماند. از این‌رو، پیشنهاد نگارنده برای آغاز یک بازخوانی جدی، تمرکز بر دوره ساسانی است؛ دوره‌ای که در آن، سیستم شاهنشاهی ایرانی توانست مفهوم سیاسی دولت–کشور را در بنیان فکری ایرانشهری تثبیت کند. برای این بررسی، آثاری چون «افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی» اثر دکتر پروانه پورشریعتی و نیز نوشته‌های دکتر تورج دریایی—از جمله «ناگفته‌های شاهنشاهی ساسانی» و مجموعه مقالات «جامعه و اقتصاد عصر ساسانی»—راهگشایند. پس از بازسازی این تاریخ، می‌توان پرسید: اقتصاد در سیستم شاهنشاهی ایرانی چگونه به بازتولید قدرت و نظم یاری رسانده است؟ و آیا بدون بازخوانی اقتصاد، می‌توان به فهمی کامل از منطق پایداری یا بحران سیستم ایرانی دست یافت؟ در نهایت، مقایسه با دیگر تجربه‌ها اجتناب‌ناپذیر است: چین و کنار گذاشتن ایدئولوژی به نفع اقتصاد؛ اتحاد جماهیر شوروی که اصلاحات اقتصادی را مقدم بر سیاست دانست و فروپاشید، اما روسیه‌ای نو بر جای گذاشت؛ غرب به‌عنوان میراث‌دار سیستم امپراتوری روم؛ و آمریکا با بدهی عظیم و پرسش از پایداری مدل اقتصادی‌اش. در این چارچوب، باید پرسید: سه‌گانه‌های متضاد انگلستان، ژاپن و کره در کجای نظام اقتصادی جهان ایستاده‌اند؟ و راه ادامه حیات برای دو خنثی تمدنی—هند و مصر—چیست؟ این یادداشت مدعی ارائه پاسخ نهایی نیست، بلکه بر این باور است که تنها از مسیر آگاهی سیستمی می‌توان به دگردیسی اقتصادی اندیشید؛ دگردیسی‌ای که بدون پاسخ به این پرسش‌ها ممکن نخواهد بود.

Civilizational Systems Theory and the Discourses of Iran, China, and Rome

Civilizational Systems Theory and the Discourses of Iran, China, and Rome

Authors

Dr. Shahin Pahnadayan Assistant Professor of History Islamic Azad University, Karaj Branch Email: [e-mail] | [e-mail]

ORCID: 0000-0003-2968-1025

Ariobarzan Pahnadayan

MA Student of History Email: [e-mail]

ORCID: 0009-0003-7179-6675

Abstract

This article develops a comparative framework for analyzing long-term political continuity through the theory of civilizational systems, focusing on the Iranian, Chinese, and Roman historical traditions. It argues that enduring political orders cannot be adequately explained through institutional or state-centered approaches alone, but must be understood within deeper civilizational logics that generate legitimacy, authority, and continuity across historical ruptures. The study demonstrates how three distinct civilizational systems produced different models of statehood. The Iranian Shahanshahi system gave rise to the state–country (Iranshahr), grounded in Khosrowani Wisdom and a God–human relational worldview that emphasized justice, dialogue, and administrative continuity. The Chinese Huangdi system generated the model of the civilizational state, rooted in a human-centered cosmology, Sinocentric order, and meritocratic bureaucratic institutions shaped by Chinese philosophical traditions. The Roman system, based on Roman law and Greek philosophical rationality, produced the nation-state model, reflecting a human-divinized conception of political authority. The article analyzes how each system sustained durability through the alignment of legitimacy discourses with institutions of power reproduction. By highlighting the dynamic relationship between civilization, political discourse, and governing structures, the study shows that the persistence of civilizational wisdom traditions—rather than institutional stability alone has been decisive in shaping long-term political continuity, reconstruction, or transformation Keywords State–Country; Civilizational State; Nation-State; Iranshahr; China; Rome

ادامه نوشته

«نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایران، چین و روم»

نویسندگان:

1. دکتر شاهین پهنادایان استادیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

ایمیل : [e-mail] | [e-mail]

ORCID: 0000-0003-2968-1025 2.

آریوبرزن پهنادایان دانشجوی رشتهٔ تاریخ

ایمیل: [e-mail]

ORCID: 0009-0003-7179-6675

چکیده :

این مقاله به بررسی نظریه سیستم‌ها و گفتمان‌های تمدنی ایرانی، چینی و رومی می‌پردازد و نقش فرهنگ و تمدن را در شکل‌گیری، استمرار و مشروعیت سیاست‌های کلان تحلیل می‌کند. این سیاست‌ها منجر به پیدایش نظریه‌های دولت کشوری ایرانشهر (با محوریت حکمت خسروانی)، دولت تمدنی چین (با محوریت هوانگ دی و حکمت چینی) و نظریه دولت ملتی (با محوریت قانون رومی و فلسفه یونانی) می‌شوند. تمرکز اصلی مقاله بر این است که هر سیستم چگونه از طریق گفتمان‌های خاص خود و نهادهای حکومتی و دیوانسالاری، پایداری و مشروعیت پیدا می‌کند. مقاله شامل بخش‌های زیر است: 1. سیستم شاهنشاهی ایران(خدا- انسانی ) تحلیل گفتمان مبتنی بر خرد ایرانی «حکمت خسروانی» و گفت‌وگوی «ما و شما»، و نقش نهادهای حاکمیت و دولت در شکل‌گیری ایرانشهر. 2. سیستم چین هوانگ دی( انسان محوری ): بررسی گفتمان چین‌محور و تأثیر حکمت چینی بر شکل‌گیری نظریه دولت تمدنی. 3. سیستم امپراتوری روم( انسان – خدایی ) تحلیل گفتمان‌ها و اصول حاکم بر اساس قانون رومی و فلسفه یونانی، و ارائه نظریه دولت ملتی. این مقاله با تمرکز بر رابطه میان فرهنگ ها و تمدن ها ، گفتمان و نظام‌های سیاسی نشان می‌دهد که چگونه تمدن‌ها از طریق گفتمان و نهادها به استمرار و مشروعیت دست می‌یابند و اهمیت تداوم حکمت و تمدن در پایداری سیستم‌ها را برجسته می‌کند. نهادها به استمرار و مشروعیت دست می‌یابند و اهمیت تداوم حکمت و تمدن در پایداری سیستم‌ها را برجسته می‌کند. کلید واژگان : دولت کشوری ، دولت تمدنی ، دولت ملتی ، ایرانشهری ، چینی ، رومی

ادامه نوشته

نظرات دکتر شاهین پهنادایان دربارهٔ نظام سیستمی

نظرات دکتر شاهین پهنادایان دربارهٔ نظام سیستمی

بسیاری از نویسندگان مقالات حوزهٔ روابط بین‌الملل به‌درستی متوجه وجود «سیستم» در تحلیل پدیده‌های بین‌المللی شده‌اند، اما به دلیل فقدان تمایز نظری روشن، مفهوم «سیستم» را بلافاصله در کنار «نظام سیاسی» به‌کار می‌گیرند. این خلط مفهومی سبب می‌شود تحلیل از سطح تمدنی به سطح نهادی تقلیل یابد؛ مسیری که به نتایج پایدار و تبیینی منتهی نمی‌شود. از منظر تاریخی، بیش از سه سیستم تمدنیِ اصلی قابل شناسایی نیست: ۱. سیستم شاهنشاهی ایرانی ۲. سیستم هوانگ‌دیِ چینی ۳. سیستم امپراتوری روم تأمل در سطح بین‌الملل باید نخست از شناخت ماهیت، تاریخ و گفتمان این سیستم‌های تمدنی آغاز شود و تنها در مرحلهٔ دوم به بررسی نظامات سیاسیِ مستقر در درون آن‌ها بپردازد. «نظام» پدیده‌ای متغیر و وابسته به شرایط تاریخی است، در حالی که «سیستم» حامل منطق پایدار تمدنی و الگوی بلندمدت سازمان‌یابی قدرت و مشروعیت است. در این چارچوب، سیستم شاهنشاهی ایرانی واجد یکپارچگی درونی عمیقی است. هرچند در نتیجهٔ تحولات قرون نوزدهم و بیستم، قلمرو جغرافیایی آن دچار تجزیه شده است، اما در مقیاس تاریخ ۲۵۰۰ سالهٔ این سیستم، یک یا دو قرن گسست یا ضعف، تغییری در ماهیت سیستمی آن ایجاد نمی‌کند. حتی در دوره‌هایی همچون ضعف خلافت عباسی یا هم‌زمانی چند خلافت و حکومت رقیب، هر یک از این ساختارهای سیاسی در چارچوب همان سیستم تمدنی معنا می‌یافتند. مسئلهٔ تعارض شیعه و سنی که از دورهٔ صفویه برجسته شد نیز در بستر رقابت تاریخی صفوی–عثمانی قابل فهم است و امروزه دیگر نقشی تعیین‌کننده در سطح سیستمی ندارد. چین نیز تجربه‌ای مشابه، اما با منطق خاص خود، از تداوم سیستمی را نشان می‌دهد. این سیستم تمدنی بارها دچار فروپاشی سیاسی و پراکندگی شده است، اما در هر دوره، در همان جغرافیای ژئوپلیتیک بازتولید شده است؛ از سلسله‌های یوان و مینگ تا منچوهای چینگ و جمهوری خلق چین. انسجام کنونی چین، که تقریباً ۹۹ درصد قلمرو تاریخی خود را حفظ کرده است، نشان می‌دهد مسئله‌ای مانند تایوان در برابر منطق سیستمی این تمدن، امری حاشیه‌ای محسوب می‌شود. در مقابل، سیستم امپراتوری روم از آغاز دارای ماهیتی چندپاره و متکثر بوده است. این سیستم با تلفیق جمهوریت و پادشاهی، در نهایت به ساختار امپراتوری انجامید و امروزه جلوه‌های آن را می‌توان در ایالات متحدهٔ آمریکا، اروپا و روسیه مشاهده کرد. افزون بر این، ورود مسیحیت—که پیش‌تر در امپراتوری ایرانی به‌عنوان ابزار قدرت و انسجام به‌کار گرفته شده بود—به ساختار روم، تضادهای درونی این سیستم را تشدید کرد. ترکیب قانون رومی، فلسفهٔ یونانی و دین مسیحی، به دوگانگی شرق و غرب انجامید و شکل‌گیری امپراتوری روم شرقی و غربی را رقم زد. این منطق چندگانه در دورهٔ مدرن نیز استمرار یافته است. رقابت میان روسیه، اروپا و آمریکا را می‌توان ادامهٔ تعارضات درون‌سیستمیِ امپراتوری روم دانست. جنگ‌های مذهبی اروپا، انقلاب فرانسه، جنگ‌های ناپلئونی، جنگ جهانی اول و دوم و سپس جنگ سرد، همگی جلوه‌هایی از این تعارض ساختاری بوده‌اند. هرچند صلح وستفالی و پس از آن نظم شکل‌گرفته پس از جنگ جهانی دوم، دوره‌هایی از تعادل شکننده ایجاد کردند، اما مسائل بنیادین این سیستم حل‌نشده باقی ماند. در دورهٔ پساجنگ سرد، اتحادیهٔ اروپا کوشیده است خود را به‌عنوان محور اصلی سیستم رومی بازتعریف کند؛ تلاشی که نه روسیه و نه ایالات متحده آن را برنمی‌تابند. خروج بریتانیا از اتحادیهٔ اروپا و نزدیکی راهبردی آن به آمریکا، همراه با بحران‌هایی چون اوکراین و کریمه، نشانه‌هایی روشن از تداوم رقابت درون‌سیستمی‌اند؛ رقابتی که به‌سادگی به پایان نخواهد رسید.

ایرانشهری (2)

با سلام و عرض ادب و احترام به نقشه ذیل که متعلق به هخامنشیان است نظری بیندازید. اندکی با داده‌های تاریخی من سازگار نیست، به‌ویژه با گفته شاهنشاه هخامنشی داریوش اول: «اگر می‌اندیشی که چند است شمار کشورهایی که داریوش‌شاه زیر فرمان دارد، پس نگاره‌ها ‌را بنگر که اورنگ مرا بر دوش دارند. آن‌گاه خواهی دانست که نیزه‌ی مرد پارسی بسی دورتر جای رفته و بسی دورتر از پارس، رزم جسته و نبرد آورده است.» (هرودوت، کتاب ۱، بند ۳۴) نیزه مرد پارسی بیش از این رفته؛ به نام کشوری که امروز کامبوج (در جنوب‌شرق آسیا) خوانده می‌شود. «کامبوج» واژه‌ای فرانسوی است و در اصل به «کامبوجیه» بازمی‌گردد، همان نام کمبوجیه، شاهنشاه هخامنشی و فرزند کوروش شاه شاهان. گستره شاهنشاهی را نیز مرد پارسی تدوین کرده است. همان‌گونه که فرهنگ و تمدن ایرانی بر اساس ادغام فرهنگ‌ها و تمدن‌های پیشاهخامنشی شکل گرفت، این گستره نیز بر همین اساس تثبیت شد. آیا من بابلی هستم؟ آیا من آشوری یا فنیقی هستم؟ آیا من مادی یا لیدیایی هستم؟ آیا من باکتریایی (بلخی) هستم یا از دیار مردم سند (پاکستان کنونی)؟ آیا میتانیایی، حوری یا عیلامی هستم؟ پاسخ این است: بله، ما همه یک تن واحد شدیم. به دست کوروش هخامنش، شاهِ شاه، که از تلفیق فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، فرهنگ و تمدن ایرانی را ساخت. من با نویسندگان «دینکرت» مشکل دارم که از «نژاد ایرانی» سخن گفته‌اند، در حالی‌که «آریایی بودن» و «ایرانی بودن» نژاد نیست، بلکه لقب است؛ لقبی که نجیب‌زادگی را تداعی می‌کند. ما ایرانی هستیم، نجیب‌زادگانی که وقتی ارمنیان دلاور نامه‌ای به مهر نرسی نوشتند، او را «وُزرگ‌فرمادار ایرانیان و انیرانیان» خطاب کردند. برای من نخستین مسئله، ایرانی بودن ارمنیان است، زیرا سردار بزرگ ارمنی، دادریش، در کتیبه بیستون سردار شاهنشاه داریوش اول بود. کوروش هخامنش سیستمی پدید آورد که بر اساس تمدن ادغامیِ نوین ایرانی بنا شد و اساس آن را «گفت‌وگوی ما و شما» قرار داد. از محتوای همان نامه ارمنیان به مهر نرسی روشن است که او را «وزرگ‌فرمادار ایرانیان و انیرانیان» خوانده‌اند؛ نشانی از برابری حقوقی با اقوام پیرامونیِ تمدن ایرانی. حال برای بازیابی خود: فرهنگ و تمدن ایرانی از تلفیق فرهنگ‌ها و تمدن‌های اقوام بزرگ شکل گرفته است. سیستم: این فرهنگ و تمدن سیستمی پدید آورد به نام شاهنشاهی. اساس آن «گفت‌وگوی ما و شما» است، نه تکیه بر خون، نه بر نژاد، و نه بر ادیان؛ تنها بر نجیب‌زادگی. (دو سیستم دیگر در جهان: امپراتوری روم که اساس آن برده‌داری و شمشیر و اقتصادش بر غارت است. فرهنگ و تمدن کنونی غرب، هرچند تفاوت‌هایی با گذشته دارد، اما ماهیت سیستمی آن تغییر نکرده است. سیستم کاتاوای چینی که فقط چین و پادشاهی آن را به رسمیت می‌شناسد و دیگران باید نه تنها زانو، بلکه روی به خاک در برابر این پادشاهی باشند؛ بدترین معیار تمدنی.) حاکمیت: نظام‌های گوناگون حاکمیتی در درون این سیستم جای می‌گیرند؛ از پادشاهی تا خلافت و جمهوری‌های من‌درآوردیِ متاثر از فرهنگ و تمدن غرب. همان جمهوری‌ای که حتی فیلسوفان یونان هم آن را نپذیرفتند و حکومت جاهلان دانستند؛ و امروز همه با برخورد سطحی، خود را روشنفکر می‌پندارند، حال آن‌که در حقیقت پیروان جاهلان جمهوری‌اند. نهاد وزارت و دیوانسالاری: این نهاد ریشه‌هایی عمیق در فرهنگ‌ها و تمدن‌های پیشاهخامنشی داشت، اما در دوره هخامنشی منسجم شد و در عصر ساسانیان بزرگ به اوج رسید. نهایت بازتولید فرهنگ و تمدن ایرانی، مثلث سیستم، حاکمیت و دولت است که در مجموع بازتعریف آن، «دولت‌ـ‌کشور» می‌شود. جنبه منفی آن، بازتولید همان سیستم امپراتوری روم است که در دوره معاصر به‌نام «دولت‌ـ‌ملت» معرفی شده است. نام دولت‌ـ‌کشوری که از تلفیق سه‌گانه سیاسی ما در عصر ساسانی به شکل نهایی درآمد، چیست؟ ایرانشهر. ما همگی ایرانشهری هستیم—even آن کشیش مسیحی که بنا به گفته دکتر تورج دریایی، آرامگاهش در بیزانس (استانبول کنونی) است و بر سنگ قبر او نوشته شده: «از ایرانشهر». این حقیقت، روندی طبیعی از حیات سیاسی سیستم، حاکمیت و دولت در چارچوب دولت‌کشور ایرانشهر است. بیندیشیم.

ایرانشهری (1)

با سلام و عرض ادب و احترام گفتار امیر طاهری، خبرنگار مقیم خارج، را در اینجا آورده‌ام. در بیان مطلب و نظریه، درست همان‌گونه سخن می‌گوید که من باور دارم. نظر سیاسی من نیز همین است. ما اساساً یک سیستم هستیم که از فرهنگ و تمدن ایرانی برخاسته است. این فرهنگ و تمدن ایرانی با هنر تلفیق شده، نه با حذف فرهنگ‌ها و تمدن‌های پیشاهخامنشی. شناسنامه آن نیز منشور کوروش، شاهِ شاهان، کتیبه بیستون داریوش اول هخامنشی، و تخت جمشید است که مظهر هنر و معماریِ تمامی فرهنگ‌ها و تمدن‌های پیشاهخامنشی بوده است. همان‌گونه که گفته‌ام، این فرهنگ و تمدن یک سیستم پدید آورد: سیستم شاهنشاهی. اساس این سیستم نه بر پیوند خونی و نه بر نژاد است، بلکه اساس آن گفت‌وگو میان «ما» و «شما» است. در نتیجه، حاکمیت‌های هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی همگی در چارچوب این سیستم جای گرفته‌اند. با آمدن پدیده اسلام، که خود تولیدگر سیستم نبود بلکه صرفاً یک دین بود، این دین با پذیرش سیستم، حاکمیت خلافت را در درون آن توجیه کرد. تا امروز نیز نظام‌های حاکمیتی گوناگون—پادشاهی، خلافت، و در دوره معاصر جمهوری (که پدیده‌ای شوم و وارداتی از غرب است)—در قالب این سیستم جای گرفته‌اند. پس از سیستم و حاکمیت، نهاد وزارت (دولت) است. این نهاد در دوران معاصر، دست‌کم از دوره ناصرالدین شاه قاجار و مشروطیت، به شکل مدرن در ایران مطرح شد. اما باید نهاد وزارت و ساختار آن را همواره در بستر تاریخی هر دوره بررسی کرد. بنابراین تا اینجا سه مبحث سیاسی داریم: سیستم، حاکمیت، و نهاد وزارت (دولت) که همگی با ۲۵۰۰ سال تاریخ ایران پیوند خورده‌اند. حال اگر با این نگاه گفته‌های امیر طاهری را بسنجیم و آن را در کنار دیدگاه‌های خود قرار دهیم، پرسش این است: آیا باید هر میکروب فکری وارداتی را بپذیریم؟ آیا نباید به تحولات دویست سال گذشته خود بنگریم و ببینیم مفاهیم ناآشنا و فریبنده‌ای چون دموکراسی، کمونیسم، مارکسیسم، فمینیسم، ناسیونالیسم، فاشیسم و نازیسم، و نیز ایده ناقص دولت‌ـ‌ملت در برابر ایده ایرانی دولت‌ـ‌کشور (ایرانشهری) چه دستاوردی برای ما داشته‌اند؟ در جهان، دو سیستم دیگر وجود دارد: سیستم امپراتوری که بانی آن روم و شخصیت‌هایی چون ژولیوس سزار و اگوستوس بودند. فرهنگ و تمدن کنونی غرب حول محور همین سیستم می‌چرخد. نمونه شرقی آن نیز روسیه با نظام تزاری است. سیستم کاتاوای چینی که هنری کسینجر در کتاب چین، ماهیت آن را به‌خوبی درک کرده و توضیح داده است. پس باید اندکی قدر خود را بدانیم که جزو دارندگان سیستم برتر جهان هستیم، اما خود آگاه نیستیم و ساده‌لوحانه خود را «منوّرالفکر» می‌دانیم؛ در حالی که در بهترین حالت چیزی جز کارگران پارادایم‌های دیگران نیستیم. گفته‌های امیر طاهری را به‌خوبی گوش کنید. هرچند در بسیاری مسائل دیگر با او موافق نیستم، اما در این گفتار حق مطلب را ادا کرده است. ایرانشهری‌ها باید بدانند وابستگی فکری به احزاب جمهوری‌خواه و دموکرات آمریکا، یا دلبستگی به اروپاییان پرمدعا—به‌ویژه فرانسه و آلمان—و از همه بدتر پیروی کورکورانه از جریان‌های چپ در هر شکل آن، چه بلایی در دویست سال گذشته بر سر ایران آورده است. اگر سیستم نبود، تا امروز صد بار در این دویست سال گذشته نابود شده بودیم. پس بیاییم به ایرانشهر بیندیشیم و فریب کارگران پارادایم‌های بیگانه را نخوریم.https://www.independentpersian.com/node/416116/دیدگاه/ایران-مواظب-این-ویروس%E2%80%8Cها-باشیم

Republican Aspirations and Female Leadership in Qajar Iran: The Historical Impact of the President's

Republican Aspirations and Female Leadership in Qajar Iran: The Historical Impact of the President's Council under Mahd Aliyya

Authors: Dr.Shahin Pahnadayan

Abstract:

This study examines the historical significance of the President's Council under Mahd-i Ulya during the Qajar era, analyzing its role as a potential proto-republican institution. Combining Persian primary sources with Western theoretical frameworks (Skinner 1978; Pocock 1975), we demonstrate how this council reflected both indigenous consultative traditions and French republican influences post-1848. Through narrative historical analysis, we reveal how Mahd-i Ulya navigated patriarchal structures to establish Iran's first female-led governance model, while clerical opposition (notably Sheikh Fadlullah Nouri's "Mashruteh-ye Mashru'a") framed republicanism as incompatible with Islamic governance. Our findings redefine early republican experiments in Iran as hybrid institutions rather than Western imports.

Keywords: 1. Qajar Political Transition 2. Proto-Republicanism 3. Mahd-i Ulya 4. Gender and Power 5. Islamic Constitutional Resistance

ادامه نوشته

Republican Aspirations and Female Leadership in Qajar Iran: The Historical Impact of the President&#

Republican Aspirations and Female Leadership in Qajar Iran: The Historical Impact of the President's Council under Mahd Aliyya

Authors:

PH.D Shahin Pahnadayan

Abstract:

Building on the authors' previous works, A Brief Overview of Political Thought in Iran (1) and An Investigation of Republicanism in Iran: From Inception to the Conclusion of the Sardar Sepe Republican Movement (2), recent discoveries within Qajar-era sources have necessitated this supplementary article. Entitled An Examination of the Historical Consequences of the President's Council and Its First Female Head during the Qajar Period, this study focuses on Malek Jahan Khanom, the Council’s pioneering female leader, and delves into the broader historical roots of Iranian political thought, particularly in relation to the legitimacy of political power. This investigation traces the political tensions between clerical and Sufi ideologies, the decline of the Safavid dynasty, Nader Shah Afshar's rise to power, and the resulting legitimacy crisis. These themes significantly influenced Iran's political landscape from the Naseri era through Reza Shah Pahlavi's ascension and, ultimately, the fall of the Pahlavi dynasty and the establishment of the Islamic Republic. These historical undercurrents reflect the ongoing clash between Western and traditional Iranian ideologies, a theme which will be further explored in a forthcoming article titled Constitutionalism, Legitimacy, and the Republic.

Keywords: 1. Presidential Council 2. Malek Jahan Khanom 3. Qajar 4. Legitimacy of power 5. Nasrid era

بررسی پیامد های تاریخی شورایی جمهور و اولین بانوی سر پرست شورای جمهور مهد علیا

نویسنده :

دکتر شاهین پهنادایان

چکیده :

بدنبال دو مقاله گذشته نگارنده این مقاله ؛ سیری کوتاه بر تفکر سیاسی در ایران(1) و بررسی جمهوری خواهی در ایران از ابتدا تا پایان حرکت جمهوری خواهی سردار سپه (2)با مطالب جدیدی در منابع و ماخذ دوره قاجار مواجه شده که لازم دیده مقاله تکمیلی تحت عنوان بررسی پیامد های تاریخی شورایی جمهور و اولین زن سرپرست شورایی جمهور (رئیس جمهور ) مهد علیا در دوره قاجاررا به رشته تحریر در آورده مسئله ای که در گذشته تاریخی ایران ریشه دارد و در حوضه سیاسی تاریخی مشروعیت قدرت سیاسی قرار می گیرد .ریشه های سیاسی جدال بین اندیشه روحانیون و صوفیان و وقایع سقوط سلسله صفویان وطریقه روی کار آمدن نادر شاه افشار و بحران مشروعیت قدرت در آن دوران ریشه داشته و تاثیر گذار و عامل اساسی تحولات سیاسی تاریخی در دوران بعد از شورایی جمهور از عصر ناصری تا روی کار آمدن رضا شاه پهلوی و حتی استمرار آن تا سقوط سلسله پهلوی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی را در بر می گیرد. جدال اندیشه های غربی و ورود آن به ایران با اندیشه های سنتی ایرانی را نشان می دهد . سعی می شود در مقاله جداگانه دیگر تحت عنوان ستیز مشروطیت ، مشروعه و جمهوری به این مسائل پرداخته شود .

کلید واژگان : 1.شورای جمهور 2. مهد اولیا 3. قاجار4. مشروعیت قدرت 5. عصر ناصری

Religious Intellectual Schisms: The Fall of the Fatimid Caliphate (297-565 A.H.)

Authors:

PH.D Shahin Pahnadayan

Abstract:

Graduate Master’s Student Islamic Azad University of Karaj (KIAU), Alborz, Iran Abstract: After the death of Imam JafarSadiq (a.s.) in 148 A.H., Shiism suffered sectarian divisions. As a result of these schisms, we see the formation of Ismailia as one of the Shiite religions in its history. In its historical movement, the Ismailis have gone through periods that include the era of Satr, the Qaramata movement, the formation of the Fatimid caliphate in North Africa and Egypt (297-565 A.H.) and the new call or the era of the Nezayans of Alamut and the eras after the era of Alamut. will be The Ismailis have managed to continue their objective and mental life in the history of Islam after the disastrous attack of the Mongols and the fall of Alamut. The Fatimid caliphate is considered one of the most important eras of the Ismailis in their history. Various intellectual, religious, political, military, and economic causes and factors throughout the history of this caliphate, along with another chain, eventually caused the fall of the Fatimid caliphate. But among the important causes and factors, along with other factors, we can mention the intellectual and religious divisions in this caliphate, including the basic principles; Among other factors, he knew. In this research, the course of intellectual and religious divisions and its results are discussed. Keywords: 1-Egypte 2- Ismailia 3- Sater periode 4- Qaramata 5- Fatimid kalifaat

انشقاق های فکری مذهبی بن مایه های سقوط خلافت فاطمیان (۲۹۷-۵۶۵ ه.ق)

نویسنده:دکتر شاهین پهنادایان

چکیده:

بعد از وفات امام جعفر صادق (ع) در سال ۱۴۸ ه.ق مذهب تشیع دچار انشقاقها و افتراغ های مذهبی گردید. از حاصل این انشقاقها شاهد شکل گیری اسماعیلیه به عنوان یکی از مذاهب تشیع در تاریخ آن هستیم. اسماعیلیان در حرکت تاریخی خود ادواری را پشت سر نهاده که شامل دوران ستر ، نهضت قرامطه، شکل گیری خلافت فاطمیان در شمال آفریقا و مصر(۲۹۷-۵۶۵ ه.ق) و دعوت جدید یا دوران نزایان الموت و ادوار بعد از دوران الموت را شامل می شود. اسماعیلیان موفق شده اند بعد از حمله فاجعه بار مغول و سقوط الموت به حیات عینی و ذهنی خود در تاریخ اسلام ادامه دهند . خلافت فاطمیان یکی از ادوار مهم اسماعیلیان در تاریخ انان محسوب می شود .علل و عوامل گوناگون فکری و مذهبی ، سیاسی ، نظامی ، اقتصادی در طول تاریخ این خلافت درکنار یک دیگر زنجیر واردر نهایت باعث سقوط دستگاه خلافت فاطمی گردید. اما از علل و عوامل مهم در کنار دیگر عوامل را می توان انشقاق های فکری و مذهبی در این خلافت را از جمله بن مایه های اساسی ؛ در کنار دیگر عوامل دانست. در این تحقیق به سیر انشقاقات فکری و مذهبی و نتایج آن پرداخته می شود. کلید واژگان:۱-مصر۲- اسماعیلیه ۳- دوران ستر ۴- قرامطه ۵- خلافت فاطمیان

An In-Depth Examinationof Republican Political Thought in Iran From Its Origins tothe Demise of R

Authors

PH.D Shahin Pahnadayan

Abstract: Republican thought in Iran emerged as an alternative political ideology during the Qājār period, challenging the traditional monarchical authority rooted in the divine right of kings (Farah-e Izadi). This study traces the evolution of republicanism from its origins through the collapse of Rezā Shāh's movement, examining its historical context and the competing ideologies that opposed divine rule before the Qājār dynasty. It reviews the challenges faced by republicanism up to the failure of Sardār Sepah’s ambitions in 1923. The analysis also explores how intellectual exchanges with Western political models influenced Iranian thinkers, leading to efforts aimed at establishing a representative government within Iran’s evolving political landscape.

Keywords: 1. Republicanism, 2. Pahlavī Dynasty 3. Qājār Dynasty, 4. Political Thought, 5. Divine Right, 6. Rezā Shāh

«بررسی اندیشه سیاسی جمهوریخواهی از ابتدا تا پایان جمهوری خواهی سردار سپه »

نویسنده:

دکتر شاهین پهنادایان

چکیده:

اندیشه جمهوری خواهی در ایران به عنوان یک تفکر سیاسی قدرت از دوره قاجاریه به عنوان جایگزین اندیشه سیاسی قدرت متکی بر فّره ایزدی پادشاهان مطرح گردید. در این مقاله به پیشینه این اندیشه تا پایان حرکت جمهوری خواهی سردار سپه (رضا شاه) پرداخته می شود. این اندیشه از چه زمانی در جامعه ایران مطرح گردیده آیا قبل از سلسله قاجاریه در طول تاریخ ایران اندیشه ای در مقابل فره ایزدی قرار داشته است جمهوریخواهی چه فراز و فرودهایی را تا پایان حرکت جمهوری خواهی سردار سپه 1302 خورشیدی طی نموده است . سرنوشت جمهوری خواهی سردار سپه به کجا انجامیده . کلید وآژگان: 1.جمهوری خواهی ، 2.سردار سپه ، 3.قاجاریه ، 4.تفکر سیاسی ، 5.فره ایزدی 6.رضا شاه .

بررسی و نقد کتاب های مهر اندیشه

سالگشت زرتشت پیام آور راستی و نیکی

من احترام عمیقی به دیانت زرتشتی دارم و در عین حال یکی دو مورد انتقاد اما این باعث نمی شود که در این شخصیت بزرگ کنکاش نکرد کتاب های زرتشتی اوستا زند و پا زند و دینکرد بندهش ایرانی ووو در بعضی جاهایشان مفاهیم عمیقی را بیان می کند بدور از هر تعصب چقدر راجع به شخص زرتشت می دانیم و راجع دستاوردهای فرهنگی و تمدنی او اطلاع داریم چقدر راجع به موافقان و مخالفان او اطلاع داریم و استدلال مخالفان او چیست حدود دو تا سه هفته پیش شخصی را در خیابان ملاقات کرده که می گفت استاد رشته زبانشناسی است و به زرتشت بشدت تاخت اما درباره سه گفتار وی گفتار نیک پندار نیک و کردار نیک قدری سکوت کرده و بعد گفته حتما یادش دادند یا بعد از او این کلمات به دین زرتشتی اضافه شده البته نظر ایشان است ومن مطمئن هستم که زرتشت یکی از شخصیت های بسیار بزرگ و تاثیر گذار در فرهنگ و تمدن ایرانی بوده است و هویتی مستقل برای ایرانیت فراهم کرده که نمود آن در حکومت 500 ساله ساسانی نمود پیدا می کند عصر بی نظیر ساسانی که دوره زرتشگری زروانیسم مانوی و مزدکی بوده که روح آن و دکترین دینی آن متعلق به زرتشت می باشد بیندیشیم

ساگشت آشو زرتشت

سال گشت در گذشت زرتشت در پنجم دی ماه گاه‌شماری ایرانی واقع شده‌است این روز را روز خورایزد گویند. به روایت برخی از نوشته‌های اوستایی، زرتشت پیامبر ایرانی پس از پایان رسالت خود که بخشی از آن آموزش راستی و رستگاری و آرامش به انسانها بود، در شهر بلخ به سر می‌برد. او هفتاد و هفت سال از عمرش می‌گذشت و در آتشکده شهر بلخ به آموزش و راهنمایی انسان‌ها می‌پرداخت و این هنگامی بود که گشتاسب کیانی، فرمانروایی آن سامان را به عهده داشت. گشتاسب و پسرش اسفندیار از بلخ که پایتخت آن زمان بود خارج شده بودند و ارجاسب فرمانروای تورانی که دشمن دیرینه ایرانیان بود از موقعیت استفاده کرد و توربراتور فرمانده سپاه خود را با لشکری بسیار به ایران فرستاد. لشکر تورانی، دروازه‌های شهر بلخ را با همه دلاوری های ایرانیان در هم شکستند و هنگامی که اشو زرتشت پیامبر ایرانی با لهراسب و گروهی از پیروانش در آتشکده بلخ به نیایش مشغول بودند حمله کردند و وی را کشتند. زرتشتیان در روز خورایزد و دیماه به آدریان و پرستشگاه روی می‌آورند و نیایش پروردگار یکتا را به جا می‌آورند.

بحثی کوتاه راجع رودکی شاعر نامدارا ایرانی

با درود و عرض ادب و احترام من این سوال را داشته که در ماه تولد رودکی شاعر عصر ساماینان چه مطلبی از ایشان می دانیم چرا نانیتا شده است آیا واقعا نابینای مادر زاد بود ه یا در جریانات تحولات سیاسی پیچیده نابینا شده است از علی بن حسین مرورودی و احمد نسفی کسانیکه برای اولین بار در دوران اسلامی فلسفه را با مذهب آمیخته و قرامطه و اسماعیلیان و خلافت فاطمیان و اثر گذاری در دوران رودکی و حکومت سامانی چه می دانیم چرا غلامسپهسالاران ترک با شکست کودتای خود در دربار سامانی به افغانستان کنونی یا سرزمین بغستان یا سرزمین کوشانشاهیان رفته و در غرنه حکومت متمرکز و یک دستگاه دیوانسالاری متین و مستحکم ساخته سوالات فراوان است فقط بیندیشیم

بزرگداشت رودکی 4 دی ماه 1402

دی ماه، روز بزرگداشت رودکی 4 دی ماه، روز بزرگداشت رودکی رودکی، پدر شعر فارسی یکی از بزرگترین و مشهورترین شاعران ایران بوده که در میان شاعران و سخنوران به استاد و سلطان شاعران معروف شده است. نام او عبدالله جعفر بن محمد رودکی است، که در روستای بنجُ یکی از روستاهای رودک، حوالی سمرقند به دنیا آمد. در مورد سال تولد رودکی و دوران زندگی او اطلاعات دقیقی در دست نیست. در مورد نام رودکی نظرهای گوناگونی وجود دارد. برخی می‌گویند که چون در روستای رودک به دنیا آمد نام او را رودکی گذاشتند. همچنین بسیاری معتقدند که رودکی کور مادرزاد بوده است، که این مطلب نمی‌تواند درست باشد. زیرا در اشعار این پدر شعر فارسی آن چنان طبیعت و رنگ‌های مختلف توصیف شده است که از افراد دارای بینایی هم بعید است، چه برسد به یک شخص نابینا. اما در این که رودکی در اواخر عمر خود نابینا شده شکی نیست. زیرا خود شاعر نیز در پیری به نابینایی خود اشاره کرده است. ولی اشعار دیگری وجود دارد، که دلالت بر بینایی او در جوانی است. قطعی‌ترین تاریخ مرگی که برای رودکی ذکر شده است 320 - 329 هجری، است. آرامگاه رودکی در پشت بوستان پنج رودک است.

An analysis Historical, cultural and civil (29

.

یک تحلیل تاریخی فرهنگی وتمدنی (29)

An analysis Historical, cultural and civil (28)

.

یک تحلیل تاریخی فرهنگی وتمدنی (28)

An analysis Historical, cultural and civil (25)

.

یک تحلیل تاریخی فرهنگی وتمدنی (25)

علی خوانین زاده ، تهران ، انتشارات حکمت ، 1401.

An analysis Historical, cultural and civil (24)